Fri Microsoft privat

Arild BjørkKommenter innlegget

Dei siste månadane har eg jobba med å flytte over frå Microsoft til Linux. Det utløysande eller dråpen som fekk begeret til å renne over, var Windows Recall for dei nye Copilot+ PCane. Her er litt utdjupande forhistorie:

For den kraftigare videoredigeringsmaskin, traff eg på eit lite problem. Eg fekk ikkje utnytta kreftene i Intel Arc A730M til konvertering av video til det lisensfrie format som AV1 med Opus-lydspor. I innlegget utgong bestemmer grafikkort har eg skildra det eg trudde kunne vere svaret. Eg har søkt råd på produsenten sine brukarforum, men har konkludert med at eg er unik. Det er taust som i graven.

Ubuntu 24.04 har kome i punktversjon 1 slik at det meste av småfeil i starten skal vere rydda or vegen. Eg valde difor å gjere eit nytt forsøk og no fungerer alt som det skal. Arbeidsflyten min blir som i Windows.

Å installere Ubuntu er enkelt frå ein minnepinne. Eg er rimeleg nøgd med standard oppsett av Ubuntu 24.04, men har gjort nokre tilpassingar:

  • «Dock» eller «apphylle» har eg flytta frå venstre side til midten, nede på skjermen som i MacOS.
  • Gnome Extensions sørger for:
    • alfabetisk sortering av appane i totaloversikta samt
    • skjuling av topplina når eg maksimerer program.

Ubuntu satsar på app-distribusjon gjennom Snap. Appane køyrer i eit sandkassemiljø som eg opplevde så strengt at appar eg nyttar i videoredigeringa ikkje fekk dra nytte av maskinvarekoding. Eg la heller til rette for Flatpak, som blir nytta av mange andre distrusjonar. Utvalet er større, appar var i nyare versjonar og ting fungerte som det skulle, inkludert maskinvarekoding av video.

  • LibreOffice erstattar Microsoft Office.
  • Evolution erstattar Outlook.
  • Krita erstattar Paint.net og Photofiltre i Windows.
  • Syncthing erstattar Microsoft OneDrive med synkronisering på tvers av einingar, inkludert telefon og nettbrett.
  • Microsoft OneDrive koplar eg til automatisk ved hjelp av rclone.
  • Cryptomator sørger for å kryptere alt eg lagrar i OneDrive som backup. Microsoft har ingen tilgang til innhaldet.
  • Shotcut redigerer eg video med.
  • Handbrake konverterer video til endeleg arkiveringsformat AV1/Opus ved hjelp av Intel Quick Sync i Intel Arc A730M.
  • VLC taklar alle videoformat.
  • KeepassXC held styr på passorda mine.
  • Firefox er nettlesar.
  • OBS Studio vert sporadisk nytta til opptak av skrivebord.
  • Skulle eg få lyst til å spele, har eg erfaring med at Steam og Proton fungerer godt på mine eldre spel.

Unngå OpenWrt med Netgear R6250

Arild BjørkKommenter innlegget

Har tidlegare hatt god erfaring med å halde liv i routerar. D-link DIR-880L har fått nytt liv med DD-Wrt. Dessverre ser eg at det er lenge sidan det har vore noko oppdatering i det prosjektet.

Netgear R6250 fekk si sist oppdatering frå produsent i 2021 og eg reknar med at no er det slutt. Kika på OpenWrt og fann ut at siste versjon var tilgjengeleg for Netgear R6250. Eg oppdatert routeren og starta å konfigurere han.

Når eg skulle setje opp det trådlause nettverket, oppdaga eg at OpenWrt ikkje såg anna enn det trege 2,4 ghz-bandet på routeren. Det raske 5 ghz-bandet dukka ikkje opp i konfigureringa. Det er lagt opp ei side om routeren hos OpenWrt, som nemner problem med Broadcom-brikkesett. Men sidan OpenWrt tilbydde ei oppdateringfil for routeren, var eg sikker på at alt skulle fungere.

Konklusjonen: OpenWRT 23.05.4 ikkje er brukandes på Netgear R6250.

Utgong bestemmer grafikkort?

Arild BjørkKommenter innlegget

Som følgje av utfordringane med overgangen til Ubuntu 24.04 på videoredigeringsmaskina mi, Medion Erazer X10, valde eg å legge inn att siste diskbilete av Windows 11 før installasjon av Ubuntu 24.04. Til det nyttar eg Clonezilla og etter berre nokre minutt er Windows gjenoppretta.

Eg tok ein pause frå Linux og hadde lyst til å gjere eit nytt forsøk på å få Need for Speed: Hot Pursuit (2010) til å virke på maskina. Gamle spel likar ikkje nye maskiner med mange prosessorkjerner. Det blir for mykje av det gode. Eg forsøkte forskjellig, men fekk det ikkje stabilt nok.

I dag starta eg att på å kome ajour med bilturane mine i vinter og vår. Det er litt råmateriale att til å redigere ned. Eg la merke til at Shotcut ikkje fann all maskinvarestøtta for video i Intel Arc. Det hadde Shotcut gjort før eg installerte Ubuntu 24.04. Handbrake hadde ikkje noko problem med å bruke AV1-støtta i Intel Arc.

Eg tenkte først eg hadde endra innstillingar i Windows som følgje at testinga rundt Need for Speed: Hot Pursuit (2010). Mellom anna hadde eg testa spelet med prosessoren sitt grafikkort (Intel Iris Xe Graphics) for å sjå om det var Intel Arc-kortet som skapte problema. Eg gjekk over alle innstillingar i Windows for spel og skjermkort. Dei eg meinte kunne ha påverknad vart justert. Alt såg korrekt ut, men det fungerte ikkje. Etter ein kik på avanserte skjerminnstillingar slo det meg.

Før eg innstallerte Ubuntu 24.04 nytta eg HDMI-utgongen bak på maskina, sjølv om maskina støttar video over USB-C. Årsaka var enkel: USB-C-kabelen til skjermen er kort og eg hadde lagt han slik at han ikkje rokk over til høgre sida av maskina. Ubuntu 24.04 var meir sensitiv på HDMI-kabelen og ville ikkje gi meir enn 1920×1080 på ein vid skjerm som støttar 3440×1440. Eg bytte kabel til ein eg visste støtta 4K, men då vart det brått til at eg vekk 3840×2160 i oppløysing på den vide skjermen. Noko alternativ med 3440×1440 eksisterte ikkje i skjerminnstillingane. Eg fann ei rettleiing på korleis eg kunne legge konfigurering på skjerm i grub/oppstart, men fekk det ikkje til. Etter all prøving og feiling kom eg på at maskina støtta video over USB-C. Eg la om kabelen og skjermbilete i rett format med USB-C. Når eg la inn att Windows 11, nytta eg framleis USB-C mot skjermen. Her er det eg såg:

Under LG HDR WQHD står det at skjerm 1 er kopla til Intel Iris Xe Graphics, skjermkortet integrert i prosessoren. Om eg koblar maskina til skjermen via HDMI-porten blir det slik:

Under LG HDR WQHD står det no at skjerm 1 er kopla til Intel Arc A730M, det sjølvstendige skjermkortet i maskina. Ber eg Shotcut leita etter maskinvarestøtte for video finn programmet støtta til Intel Arc:

Nyttar eg USB-C , finn Shotcut berre støtta Intel Iris Xe Graphics har. Her manglar av1_qsv (Intel AV1 QuickSync).

Ei over, ei att

Arild BjørkKommenter innlegget

Lenovo IdeaPad 5 Pro med AMD Ryzen 7 5800U er over på Ubuntu 24.04. Til vanleg arbeid er ho still med lang batteritid. Om eg vil kan eg redigere video med ho på same måte som under Windows. Det integrerte grafikkortet i prosessoren har maskinvarestøtte til koding av H.264- og H.265-video. Shotcut kan nytte denne støtta til raskare å eksportere video samt at det flyt betre når du redigerer. CPUen slepp å stå for all «løftinga».

Eg starta i går ettermiddag med å få over på Ubuntu 24.04 den nye og kraftigare berbare maskina mi. Ho har ein Intel i7-12700H samt eit kraftig Intel Arc-grafikkort. Intel, som AMD, skal vere det beste valet under Linux, men eg har støtt på ei utfordring. Shotcut ser berre det integrerte skjermkortet i prosessoren, Intel Xe Graphics. Eg oppdaga det i dag, midt på dagen, etter at eg hadde sett opp alt anna. Vel, vel arbeidet er ikkje bortkasta, men eg må løyse denne nøtta først.

Maskina er kjøpt med bakgrunn i at ho har eit dedikert Intel Arc-grafikkort, som gir maskinvarestøtte til den nye, frie og opne videostandarden AV1. Ingen må betale lisens for å bruke AV1. For H.264/5-video må ein betale lisens til dei som sit på rettane. AV1 er moderne og avansert, som gir betre bilete og mindre filer enn H.264/5-variantane. Baksida er at AV1 er langt tyngre. Utan maskinvarestøtte, som Intel Arc har, må du «ta kalendaren i bruk» om du skal kode om video med berre prosessoren.

Over tid vil H.264/5-støtta bli fjerna frå TV, operativsystem osv. Det skjer ikkje i dag eller morgon, men det er eit spørsmål om det forsvinn i løpet av neste tiåret. Eg har langt over 1000 videoar frå før ungane og fram til i dag. Alt skal omkodast til AV1 (fri videokodek) og Opus (fri lydkodek) for å sikre at om eg nærmar meg 80, kan eg framleis kunne sjå tilbake på minna frå 90-talet og tusenårsskiftet med eit smil.

Nærare adjø til Windows

Arild BjørkKommenter innlegget

Som mange andre private og ikkje minst verksemder, offentlege og privat, abonnerer eg på Microsoft 365. Knappe kr 1 200 er rimeleg med 6 TB med lagring. På «papiret» ser alt gulle godt ut og mine data skal vere godt ivaretekne samt sikra mot uvedkommande, inkludert dei som driftar løysinga. Noko har eg sikra ved hjelp av Cryptomator.

Problemet over tid er at separasjon mellom Windows-maskin og sky blir viska vekk. Du kan ikkje, utan vesentlege utfordringar, installere Windows utan samstundes å logge på med eller opprette ein Microsoft-konto. Vanlege brukarar følgjer standard oppsett slavisk og endar opp med ein Microsoft-konto knytt til maskina. Ein Windows-PC er no like knytt til skya som ei Chromebook til Google.

Sett i lys av komande val i USA og spesielt ein kandidat med prosjekt 2025, står vi no ved eit vegskilje. Går det i retning av eit autoritært USA, kan vi ikkje lenger ha tillit til selskap i USA som Google og Microsoft. Brått er USA i same klasse som Kina.

Linux har eg leikt med heilt frå før tusenårsskiftet. Eg minnes godt RedHat Linux-CD på omslaget til eit PC-blad, meiner det var rundt 1998. I forhold til Windows 98SE, var det eit steg opp og utfordrande. Utover dei siste 20 åra har eg blitt godt kjent med Ubuntu, som baserer seg på Debian. Fordelen med Ubuntu er eit stort miljø som nyttar denne distribusjonen. Det er enkelt å finne eller få hjelp når ein «stangar hovudet i veggen».

Den siste månaden har eg testa ut fleire variantar av Linux. OpenSuse Tumbleweed fatta interessa sidan det er ein versjon som tek med det nye veldig raskt. Har du nyare utstyr, er det som ofta støtta. Konfigurasjonssystemet vart for framandt for meg. Det vart komplisert å få på plass skrivaren. OpenSuse Tumbleweed blir det ikkje.

Eg vende tilbake til Debian-universet og har testa ut Linux Mint Debian Edition 6 (LMDE). Her finn du det beste grensesnittet for den som vil ta steget frå Windows. Basen, Debian, er ansett til å vere noko av det mest stabile. Her skundar ein seg ikkje fram med det aller siste, sakte men sikkert er mantra. Eg fekk testa ut det meste og fann all programvare til å erstatte mine Windows-program.

Steam og Proton var installert for å kunne spele Windows-spel. Quake II i oppussa versjon fungerte upåklageleg, skulle tru eg køyrde det på Windows. Den store ulempa med LMDE var at batteritida var dårleg. Eg testa med ulike straumprofiler, utan at det var til vesentleg hjelp. Eg bytte ut 6.1-kjernen med den nyare 6.8-kjernen, men heller ikkje det gav nokon markant betring. Skal eg ha Linux på berbar, er førsteprioritet god batteritid.

Eg vende tilbake til Ubuntu 24.04. Grensesnittet er meir tradisjonelt Gnome, men ikkje framandt for meg. Ei lita justering og no liknar det på MacOS, som eg er kjent med. Battertida er som dag og natt i høve LMDE. I skrivande stund er betteriet på 93% med 10 timar til tomt. Maskina er stille, som er slik det skal vere når ein skriv.

Årsaka til at eg gav LMDE eit forsøk, var valet Canonical har gjort med tanke på levering av programvare. Dei har etablert Snap til distrubering av programvare, medan mange andre satsar på Flatpak. I mine første spede forsøk med Ubuntu 24.04, la eg merke til at Snap hadde utdatert versjonar av flere program eg nyttar. Siste offisielle versjonar var på plass i Flatpak. Løysinga er likevel enkel for Ubuntu 24.04. Det er berre å installere Flatpak og eg kan no fritt velje mellom installere frå Snap eller Flatpak. Så lenge batteritida er god, kan eg leve med andre «skavankar». At Ubuntu 24.04 er sikra støtte i 12 år er heller ikkje noko å kimse av.

Straumstyring er eit kaos i Windows

Arild BjørkKommenter innlegget

Som vist i forrige artikkel fekk eg ikkje Handbrake til å utnytte krafta til prosessoren, sjølv om eg valde «Max ytelse» i Windows 11 si straumstyring. Windows fordelte alt arbeid frå Handbrake til prosessorkjernene med låg effekt. Dette er kjerner som skal ta lettare oppgåver slik ha kjernene med høg effekt kan ta seg av dei tunge løfta, som omkoding av video.

Ved å starte Handbrake med /affinity kunne eg styre Windows til å gi Handbrake kjernene med høg effekt. Dei 8 kjernene med låg effekt vart då ikkje nytta. Uansett korleis eg gjorde det kunne eg ikkje dra nytte av heile kapasiteten til prosessoren.

Hovudet mitt har putla med nøtta dei siste 18 timane. Eg kom på at det framleis er gamle deler under det pene skallet til Windows 11. Kontrollpanelet har over tid blitt strippa for mykje, men du finn framleis straumstyring der. Her var ho sett til Balansert, det einaste alternativet. Kanskje det var problemet, ei slags grunnkonfigurasjon som trumfar alt og held att prosessoren. Eit kjapt søk på nettet og eg fann korleis eg kan hente fram att straumstyringsplanar som ikkje var lista i Kontrollpanelet.

Eg henta fram profilen «High Performance», passa på at eg endra frå Balansert til Høy ytelse i Strømalternativer i Kontrollpanelet og restarta PCen. Det ser ut til å vere løysinga, no let Windows Handbrake nytte all kapasitet til prosessoren.

Handbrake og Intel P- og E-kjerner

Arild BjørkKommenter innlegget

I sommar valde eg å oppgradera PCen min. I over 2 år har eg vore nøgd med ein Lenovo med Ryzen 7 5800u. Det utslagsgivande for oppgraderinga var ein PC med støtte for den nye, frie standarden innanfor videokomprimering – AV1. I motsetning til støtta for H.265, slepp produsentane av maskin- og programvare å betale lisens for bruk av AV1. Over tid vil støtta for H.265 forsvinne.

Intel Arc-grafikkortet har AV1-koding integrert. Det går det unna ved konvertering av gamalt videomateriale. Ryzen 7 5800u har ikkje AV1-koding på maskinvarenivå i grafikkdelen. Her må prosessoren ta alt arbeidet og det høyres godt når viftene går på maks.

Av erfaring veit eg at Intel QuickSync fører til vesentleg større filer enn referansekoding i programvare av AV1. Med ein Intel i7-12700H i PCen ville eg teste kor effektiv programvarekoding av AV1 var kontra å bruke AV1-koding frå Intel Arc.

Ikkje overraskande vart AV1-filene frå Intel QuickSync større enn programvaremessig koding. Eg stussa på kvifor programvaremessig koding med Handbrake tok veldig lang tid. Når eg tok opp ressursoversikta i Windows, virka det ikkje som prosessoren løyste sveitten. Han låg på under 50% av kapasitet, sjølv om eg fora han frå SSD. Overføringsfarten var ikkje flaskehalsen. Eg gjorde den same testen på Ryzen 7 5800u. Her låg prosessoren tett opp under 100%. Noko stemte ikkje Intel-prosessoren. Under ser du svaret:

Legg merke til at det er berre dei 8 siste kjernene som maksar ut når eg nyttar Handbrake. Dei 8 siste er det ein kallar for E-kjerner eller efficency cores. I bilspråket er dette 4-sylindra dieselmotorar som berre sniffar på dieselen.

Dei 12 første slottane, som er lite brukt, viser 6 «power cores» med «hyper threading». Kvar fysiske kjerne kan prosessere 2 trådar (6*2=12) samtidig. Omsett til bilspråk er dette V8-16-motorar med kompressor eller turbo som skal stå for det tunge arbeidet. Minner om Jeremy Clarkson sitt kjente ordtak: «Power, Speed!!!». På ein eller anna måte tildeler ikkje Windows 11 noko arbeid frå Handbrake til dei kraftigaste kjernene.

Her var det berre å børste støv av gamal erfaring. Med hjelp av affinity kunne eg styre kva for kjerner som skulle få arbeidet frå Handbrake. Eg hadde god hjelp av denne kalkulatoren for å finne rett verdi:

C:\Windows\System32\cmd.exe /c start "" /affinity 0x0000000000000FFF "C:\Program Files\HandBrake\HandBrake.exe"

Med affinity sett til 3 F-ar, ber eg Windows om at Handbrake nyttar dei 6 første kraftkjernene, totalt 12 trådar. Det er ikkje ei optimal fordeling, men betre enn at Handbrake putrar avgårde på 8 kjerner med låg effekt.

Forhindre installering av produsenten sine drivarar

Arild BjørkKommenter innlegget

Eg kjøpte ei ny og kraftigare maskin til videoredigering. For å starte med «blanke ark», utan alt «drit» som ofte følgjer, gjorde eg ei nyinstallering av rein Window 11. Etter kvart irriterte det meg at Windows-oppdateringa ville ha inn att maskinprodusenten sine «spesielle» drivarar for grafikkortet. Dei var 2 år gamle og maskinprodusenten viste absolutt ingen teikn på å vedlikehalde dei.

Eg har leitt etter korleis eg kan forhindre at maskinprodusenten sine gamle drivarar dukkar opp att i Windows-oppdateringa. Grafikkortet fungerer fint med dei ordinære drivararane som jamnleg blir oppdaterte av produsenten av sjølve grafikkortet.

Å sørge for at programvare og drivarar er oppdatert er eit spørsmål om tryggleik samt funksjonalitet. Med ein gamal drivar går ein glipp av alle forbetringar og feilrettingar som er gjort. Eit eksempel kan vere at eit nyare spel ikkje fungerer (godt) med gamle drivarar.

Løysinga ser ut til å vere enklare enn eg forventa:

  • Høgreklikk på Windows-symbolet for start-menyen
  • Vel System
  • Vel Avanserte systeminnstillinger
  • Vel fana Maskinvare
  • Klikk på Innstillinger for enhetsinstallasjon
  • Svar Nei (enheten fungerer kanskje ikke som forventet)

Eg satsar på at no blir det slutt på framlegg om installering av gamle drivarar.

Stol aldri på berre ein hash-verdi

Arild BjørkKommenter innlegget

Kom over denne artikkelen i Digi.no, klikk på bilete og du kan lese alt:

Vedkomande har lagra 10 år med video og bilete, alt frå bryllaupsfeiring til barnedåpar som no kan gå tapt. Årsaka er at Telenor har fått treff på ei fil med same hash-verdi eller sjekksum som ein kjent hash-verdi frå overgrepsmateriale. Eg las gjennom teksten og den vekte minner frå mi tid som digital etterforskar.

Hash-verdi eller sjekksum er eit stort tal som representerer ein verdi frå avansert kalkulasjon på ein datastraum. Ein datastraum kan vere ei fil. Før i tida resulterte dette i ein sum representert på eit tal som var 128 kombinasjonar av 0 og 1. Opp gjennom åra har kalkylene endra seg. No er det vanleg at dei blir representert med 256 eller 512 kombinasjonar av 0 og 1. Større tal = mindre sjanse for at to filer skal skape same hash-verdien og matematisk framstå som identiske.

Vi skal vel 15 år tilbake i tid, då eg var opplæring i eit nytt verktøy for elektronisk etterforsking. Når ein etterforskar digitalt, er det viktig å fjerne det som er f.eks. kjente programfiler. Ein skal ikkje kaste bort tida med å sjå på det som ikkje har noko med saka å gjere.

Dei som kjenner meg veit at eg går djupt på det som interesserer meg. Eg hadde gjort meg kjent med hash-hånteringa i verktøyet, og såg at oversiktene over kjente filer berre var hash-verdiar, utan storleiken på datamengda. På den tida var hash-verdi eit tal som bestod av 160 kombinasjonar av 0 og 1. Foreleseran var hardnakka på at det var godt nok med berre hash-verdien. Eg var meir hardnakka sidan eg såg at det kunne forekomme ein, om enn mikroskopisk, sjanse for at ein hash-verdi for ei fil viktig for mi sak kunne generere same hash-verdi som ein av dei kjente programfilene. Eg såg for meg at eg kunne kome til å gå glipp av eit viktig bevis ved at ei fil vart feilaktig kategorisert som ei kjent programvarefil og halde skjult for meg.

Det var denne delen i artikkelen som vekte desse minna:

Telenor har ikke innsyn i brukernes filer, men kan ved hjelp av indikatorene gjøre søk i kundens filer.

I filarkivet til mannen skal Telenors automatiserte søk ha fått treff på en slik hash-verdi. Filen skal ha ligget der siden 18. juni 2018, og skal ikke ha blitt oppdaget ved tidligere søk.

Utifrå artikkelen tolkar eg det slik at Telenor har sett opp Min Sky slik at ingen mennesker (i ordinær drift) skal ha tilgang til brukarane sine filer. For å kunne sjekke mot Kripos sine hash-verdiar på kjent overgrepsmateriale, må Min Sky automatisk kalkulere hash-verdiar på filene etter kvart som dei vert lasta opp og/eller endra for å kunne samanlikne dei mot Kripos sine verdiar av kjent overgrepsmateriale.

Legg merke til at den aktuelle fila har lege i Min Sky sidan 18 juni 2018 utan å verte flagga, først no vart det treff. Det let meg til å tru at Telenor har motteke oppdaterte hash-verdiar frå Kripos. Telenor sler seg på bringa med at systemet er ufeilbarleg, men har ikkje sett på fila dette gjeld.

Alt utifrå artikkelen peikar mot at ein berre har sjekka hash-verdiar og ikkje noko anna. Ei av brukarens uskuldige filer har generert sama hash-verdi som Kripos har samla. Problemet er at utan at ein veit noko om datamengda som verdiane er kalkulert på, er det etter mi bok eit klassisk eksempel på ein hash-kollisjon mellom to ulike filer, ei uskuldig og ei ulovleg. Ta ein titt på fila, Telenor og verfiser min påstand.

Om du vil lese noko liknande, kan du ta ein titt på Apple CSAM (Child Sexual Abuse Material) dekonstruert.

Rimeleg bil

Arild BjørkKommenter innlegget

Har akkurat gjennomført ein tur opp over frå Fosen langs kysten av Trøndelag og Nordland samt heile Vesterålen og Lofoten i Ioniq 6. Totalt vart det køyrt 4 900 km. Lading er foreteke etter behov, eg har ikkje jakta rimelegaste lading. Totalkostnaden på ladingar under turen er kr 3 880. Om ein deler kr 3 880 på 4 900 km kjem eg til ein kostnad på kr 0,79 per kilometer eller kr 7,90 per mil.

Om eg skulle samanlikna med med 2015 Skoda Superb med 2 liter TDI, hadde eg nytta ca 0,5 liter på mila. Med ein literpris på snitt kr 22 ville 4 900 km kome på kr 5 390 eller kr 1,1 per kilometer eller kr 11 per mil. Med andre ord skilnaden er ikkje så stor, gitt att ladeprisane på hurtig-/lynladarar er kriminell høg.